یک نکته

بیست سال بعد، بابت کارهایی که نکرده‌ای

 بیشتر افسوس می‌خوری

 تا بابت کارهایی که کرده‌ای.

پرسش و پاسخ 59

کارکردهای پنهان تاریخ شفاهی دفاع مقدس کدامند؟
وقتی اقدامات زنجیره ای ثبت و ضبط خاطرات یک رزمنده شروع می گردد تا زمانی که این پروسه کامل شود، فعل و انفعلات بسیاری صورت می گیرد که هر کدام آنها دارای کارکردهایی است. آنچه تا کنون نگارنده در متون مربوط به این رشته دیده ام ناظر بر کارکردهای آشکار این امر مقدس بوده است. لذا با توجه به تجربیات اندکم در این وادی به چند مورد از کارکردهای پنهان آن اشاره می کنم.
1- باز شدن باب دوستی های عمیق و ماندگار بین افراد دخیل. این مسئله از برقراری روابط دوستی بین دو فرد شروع شده و تا آمد و شدهای خانوادگی ادامه یافته.
2- تامین نیازهای روانی و عاطفی افراد دخیل در این امر. همه انسانهای نیاز دارند که نزد خودشان و دیگران محترم و مورد توجه باشند و احساس کنند که وابسته به گروه هایی هستند. همچنان که این نیازهای افراد دخیل برآورده می شود، وقتی به سراغ مصاحبه شونده می رویم، ناخود آگاه یا آگاهانه این نوع نیاز مشروع او برطرف می گردد.
3- همه انسانها نیاز دارند که استعدادهای آنها شکوفا شود، در این فرایند تعدادی مورخ، مصاحبه گر، متخصص در ثبت و ضبط، ویراستار، راوی، ناشر، و ... خواهند شد. که در این صورت ما در یک کار الهی شریک شده ایم.

پرسش و پاسخ 68

نقش جنگ و تاریخ جنگ در تاریخ شفاهی ما چه اندازه است؟

در واقع گام اصلی در زمینه تاریخ شفاهی با تاریخ جنگ برداشته شد. یعنی پس از موضوع تاریخ انقلاب، چه از افق دید انقلابیون و چه ضد انقلابها، تاریخ شفاهی جنگ بود که این دانش را در ایران بارور کرد. حجم عظیمی که ما در محدود تاریخ شفاهی جنگ داریم، نشانگر آن است که این دانش در میان ما ایرانیان بالندگی خاصی داشته است. البته یک اشکال مهم آن این است که ما بیشتر به محتوا پرداخته ایم و این دانش را به صورت یک ابزار علمی مورد بررسی قرار نداده ایم. به این معنا که اصول علمی آن را درست تبیین نکرده‌ و بیشتری تجربی کار کرده ایم.

یک نکته

عمق نگرانی ما، بیانگر فاصله ما از خداست...

پرسش و پاسخ67

تا چه‌ حد می‌توان به‌ خاطرات‌ و منابعی‌ که‌ از طریق‌ مصاحبه‌ برای‌ تاریخ‌ شفاهی‌ فراهم‌ می‌شوند سندیت‌ داد و اعتبار قائل‌ شد. میزان‌ اعتبار این‌ داده‌ها تا چه‌ میزان‌ است؟

درباره‌ میزان‌ صحت‌ و سقم، دلالت‌ و اعتبار و حجیت‌ شفاهیات‌ و خاطرات‌ تاکنون‌ بحث‌ جامع‌ و جدی‌ نشده‌ است. اجمالاً‌ عرض‌ می‌کنم‌ همان‌ انگاره‌هایی‌ که‌ در احراز درستی‌ یا نادرستی‌ و اتقان‌ اسناد و مدارک‌ تاریخی‌ وجود دارد درخصوص تاریخ شفاهی هم صدق‌ می‌کند. افزون‌‌براین، در خاطره‌ها می‌باید جایگاه‌ راوی‌ نسبت‌ به‌ موضوع‌ مشخص‌ شود؛ یعنی‌ بعد و قرب‌ به‌ مساله‌ و موضوع‌ اهمیت‌ پیدا می‌کند؛ به عبارتی باید روشن شود‌ که‌ خود گوینده‌ خبر کیست‌ و از چه‌ مرتبه‌ای‌ از علم‌ و آگاهی‌ برخوردار است؟ سلامت‌ نفسانی‌ و اخلاقی‌ ــ وثاقت‌ قول‌ ــ او چقدر است؟ فاصله‌ زمانی‌ واقعه‌ و نقل‌ آن‌ چقدر است؛ چراکه درازا و فاصله‌ زمانی‌ در نقل‌ رویدادها محاسن‌ و معایبی‌ به‌ همراه‌ دارد. از معایب‌ فاصله‌ زمانی‌ رویداد تا هنگام‌ نقل‌ آن، فرسایش‌ حافظه‌ و دخالت‌ ملاحظات‌ راوی‌ است. خاطرات‌ محتوی‌ گفته‌ها، شنیده‌ها و کرده‌های‌ راویان‌ هستند. آنچه‌ در بسیاری‌ از خاطرات‌ چاپ‌شده‌ مراکز دیده‌ می‌شود، نقل‌ راوی‌ از حوادث‌ است‌ بی‌آن‌که‌ به‌ دیده‌ها و شنیده‌ها و کرده‌های‌ وی‌ ربطی‌ برساند. این‌ نوع‌ نقلها فقط‌ خاطرات‌ چاپ‌شده‌ را فربه‌ می‌کنند. نقل‌ مکررات‌ و نقلیات‌ مکرر در خاطرات‌ حشو و زائد است. احراز سندیت‌ خاطره‌ها منوط‌ به‌ ذکر زمان‌ و مکان‌ رویداد و شاهدان‌ واقعه‌ و مؤ‌یدات‌ بیرونی‌ است. اقوال‌ معارضِ‌ مکرر و متنوع‌ از حجیت‌ خاطره‌ می‌کاهد و آن‌ را به‌ ارزش‌ خبر واحد یا قرینه‌ و اماره‌ تنزل‌ می‌دهد. مع‌الوصف‌ به‌ نظر من‌ دروغ‌ هم‌ ــ به‌ شرطی‌ که‌ به‌ دروغ‌‌بودنش‌ وقوف‌ حاصل‌ شود ــ اهمیت‌ و دلالت‌ تاریخی‌ دارد و بسا راستی‌ها که‌ می‌شود از دروغ‌ها به‌ دست‌ آورد.

یک نکته

غدیر یعنی کسانی که عقب مانده اند برسند و کسانی که جلو رفته اند برگردند ، غدیر یعنی با ولایت حرکت کردن ...

غدیر کربلای عوام بود و کربلا غدیر خواص .

در غدیر با آنکه بیعت گرفته شد جفا شد و در کربلا با آنکه بیعت برداشته شد ، وفا شد .

عیدتان مبارک

پرسش و پاسخ66

مزیت تاریخ شفاهی  نسبت به روش تاریخی سنتی در چیست؟
مزیت این روش، یعنی تاریخ شفاهی بر اساس مصاحبه، برای شناخت ماجرا و موضوعی که می تواند از دیدگاه های دیگری هم مورد بررسی قرار گیرد فراوان است. در واقع وقتی شما شکل گیری یک نهاد را به مصاحبه می‌گذارید، چیزی ورای اسناد مربوطه را دنبال می‌کنید. یک سند که عبارت است از داستان تأسیس آن نهاد، اساسنامه آن و یا گزارش رسمی که در آن روزگار تدوین شده، فقط می تواند مباحث نهایی مربوط به تشکیل آن نهاد را به شما نشان دهد. اما وقتی مصاحبه گر خود درگیر تشکیل آن نهاد باشد، بسیاری از مباحث پیش از تشکیل آن نهاد، نزاعهایی که به شکل گیری اساسنامه منتهی شده، ذهنیت‌ها و اهداف پشت پرده‌ای در تشکیل آن نهاد بوده و بسیاری از مسائل دیگر را باز گو می کند. در اسناد رسمی، هیچ گاه از انگیزه‌ها به طور واضح سخن به میان نمی‌آید در حالی که در مصاحبه حضوری، بسیاری از انگیزه‌های ریز و پشت پرده بیان می‌شود. اینها البته وقتی است که مصاحبه شونده اراده گفتن آنها را داشته باشد. ترسیم فضای حاکم بر تشکیل آن نهاد از دیگر مسائلی است که در تاریخ شفاهی مورد توجه قرار می‌گیرد. همین طور بسیاری از مسائلی که در تاریخ نویسی رسمی از آنها سخنی به میان نمی آید و اغلب تصور می شود که حرفهای بی خاصیتی است، در تاریخ شفاهی مورد توجه قرار گرفته و حلال برخی از مشکلات کلیدی در زمینه تاریخ خواهد بود. نقش افراد در تواریخ رسمی چندان آشکار نیست، در حالی که در تاریخ شفاهی روی نقش افراد تأکید ویژه صورت می گیرد. اگر بخواهیم از این قبیل مزیت ها برای تاریخ شفاهی بیان کنیم بسیار زیاد خواهد بود

 

باید نوشت

پرسش و پاسخ65

چرا غفلت از تاریخ شفاهی؟
مسائل‌ این‌قدر به‌ چشم‌ ما نزدیک‌ است‌ که‌ آنها را نمی‌بینیم. همین‌ الان‌ ما روزهای‌ تاریخی‌ را سپری‌ می‌کنیم، حوادث‌ و وقایع‌ بعد از انقلاب‌ ایران‌ مملو و متراکم‌ از رویدادهای‌ قابل‌ توجه‌ بوده‌ است‌ و ما معمولا نسبت‌ به‌ آنها هوشیاری‌ لازم‌ نداشته‌ایم. ما مثل‌ ماهی، در دریای‌ وقایع‌ شناور هستیم‌ اما خود از این وضعیت بی‌خبریم، چون‌ چشم‌ و ذهن‌ و تشخیص‌ تاریخی‌ دقیق‌ و حاذقانه‌ نداریم‌ و اندک‌‌اندک‌ داریم‌ هوشیار می‌شویم. مواد و مصالح‌ تاریخی‌ همین‌طور دم‌ دست‌ ماست‌ و ما به‌ آنها توجهی‌ نمی‌کنیم. چند سال‌ پس‌ از پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی، همواره این‌ موضوع‌ به ذهن‌ من‌ می‌آمد که‌ اگر می‌شد در مراسم‌ سالگرد انقلاب، سازمان‌ و نهادی‌ به‌ جای مراسم تکراری به‌ طور فعال‌ و پیگیر خاطرات‌ مردم‌ را از شنیده‌ها و دیده‌ها و فعالیت‌هایشان‌ در انقلاب‌ به‌ صورت‌ کتبی، صوتی‌ و تصویری‌ گردآوری می‌کرد و ما اینک‌ مجموعه‌ای‌ غنی‌ از اطلاعات‌ و گواهی‌ها در اختیار داشتیم‌ که‌ به‌ عنوان‌ مواد اولیه‌ این‌ رویداد مورد استناد و استفاده‌ قرار می‌گرفت‌. جای‌ تأسف‌ است‌ که‌ بگویم‌ ما یک‌ کتاب‌ درخور‌ تاریخی‌ ــ براساس‌ اظهارات‌ شاهدان‌ واقعه‌ هفدهم شهریور ــ نداریم‌ و حتی‌ آمار شهدا و زخمی‌های‌ این‌ واقعه‌ بین‌ صد تا چند هزار نفر متغیر است. درباره‌ تصرف‌ سفارت‌ سابق‌ امریکا در ایران‌ جز خاطرات‌ خانم‌ ابتکار، هیچ اثری ندیده‌ام. این‌ خُلَلْ و فُرُج‌ موجب‌ خلأ تاریخی‌ می‌شود. من‌ همه‌ کارهای‌ تاریخ‌ شفاهی‌ هاروارد را نه‌ کامل‌ و نه دقیق می‌دانم‌ و حتی‌ احساس‌ می‌کنم‌ که‌ آلوده‌ به‌ اغراض‌ سیاسی‌ است، اما حداقل‌ فایدة‌ این‌ کار آن‌ است‌ که‌ داخلی‌ها را به‌ تکاپو می‌اندازد. اگر اسناد مربوط به آقای‌ هویدا به‌موقع‌ و به‌طوردرست‌ و جامع‌ چاپ‌ می‌شد، آقای‌ عباس‌ میلانی‌ در نوشتن‌ معمای‌ هویدا احتیاط‌ می‌کرد و بعید بود که‌ به‌‌راحتی‌ بتواند از او چهره‌ یک‌ مظلوم‌ مقتول‌ را بسازد. خوشبختانه‌ چند سالی‌ است‌ به‌ جبران‌ این‌ مافات‌، سازمانهای‌ ذی‌ربط‌ دست‌ به‌ کار شده‌اند و مجموعه‌های‌ اسنادی‌ و تحقیقات‌ تاریخی‌ خود را منتشر می‌کنند. البته‌ نقد و نظارت‌ عالمانه‌ و توزیع‌ و معرفی‌ این‌ کارها هم‌ ضرورت‌ دارد و نباید از آن‌ غفلت‌ کرد.

یک نکته

"درجمهوري اسلامي ، هرجا كه قرارگرفته ايد، همان جا را مركز دنيا بدانيد

 و

 آگاه باشيد

 كه همه كارها به شما متوجه است. "

مقام معظم رهبری

پرسش و پاسخ64

تاریخ شفاهی در یک نگاه؟
با توجه به تعریف تاریخ شفاهی و اهداف آن که در واقع به گفتار آوردن انباشته‏های ذهنی راوی در یک گفتگوی فعال است، طیفی از جامعه که معمولاً کسانی هستند که در تاریخ سنتی و کتبی جای نداشته‏‏اند، در بیان وقایع و رویدادها سهیم می‏شوند و بسیاری از زوایای ناگفته و ناپیدا در اسناد و مدارک آرشیوی را عیان می‏شوند. تاریخ‏نگار در تدوین این داده‏ها با استفاده از شناخت و اشرافیت خود نسبت به موضوع می‏تواند با بهره‏گیری از ابزارها و معیار‏های تدوین، که شامل بازنگری محتوایی، نقد داده‏های تاریخ شفاهی، مقابله و به خوانش خواندن دیگر روایت‏های همسو و هم‏موضوع است و همچنین بهره‏گیری از اسناد در دسترس تاریخی،‏ می‏تواند تاریخ شفاهی یک رویداد را پس از گذراندن از فیلتر نقد و بررسی تاریخی با روش‏های علمی تدوین نماید. البته این تدوین تفاوت‏هایی با تاریخ کتبی دارد. متن تاریخ شفاهی خصلت گفتاری دارد، یعنی از طریق خواندن شنیده می‏شود. به همین دلیل تاریخ شفاهی با سنت شفاهی درهم می‏آمیزد و همین امر اثر را خواندنی‏تر و شنیدنی‏تر می‏کند. البته این سخن بدان معنا نیست که متن تاریخ شفاهی باید در شکل زبان محاوره‏ای آورده شود، به عبارتی زبان متن تاریخ شفاهی، گفتاری است و نه نوشتاری. البته موضوع دیگری که مطرح است این که زبان گفتار به واقعیت تاریخی نزدیکتر است یا نوشتار؟ یکی از موارد تمایز تاریخ کتبی و شفاهی در اینجا رخ می‏نماید. همچنان که گفته شد در زبان گفتار، ملاحظات نوشتاری و مقیدات کلامی از میان می‏رود و طیف وسیع‏تری از طبقات و لایه‏های اجتماعی و افراد صاحب یاد و حضور مجال سخن گفتن می‏یابند.
ابوالفتح مومن

پرسش و پاسخ63

چه چیزی ما را به سمت تاریخ شفاهی کشانده است؟

باید گفت عوامل مختلف، اما یک چیز مهم است و آن این که در گذشته، مفهوم تاریخ با آنچه امروز ما با آن روبرو هستیم متفاوت بوده و به دلیل همین تفاوت منابع آن نیز متفاوت بوده است. آنچه امروز ما به عنوان تاریخ علم، اختراعات، تاریخ اجتماعی، تاریخ آداب و عادات و رسوم و از این قبیل داریم، در گذشته به عنوان یک رشته و گرایش در تاریخ مطرح نبوده گرچه موادی از آن همیشه ثبت می شده است. تاریخ در گذشته بیشتر مفهوم سیاسی داشته و محوریت آن هم روی «پادشاه» و «وزیر» و «حاکم» و در نهایت «پایتخت‌ها» یا شهرهای شورشی و خبر ساز بوده است. ممکن است دهها سال از شهری غفلت شده و زندگی عادی و روزمره آن سخنی به میان نیاید و فقط در وقت یک حادثه ذکری از آن به میان آید. اما امروزه، تاریخ مفهوم متفاوتی دارد. برای همین شهر کوچک، مسائل مهم زیادی وجود دارد. مسائلی است که بخشی را با آرشیو شهر یا نشریات محلی می توان به دست آورد اما در چهارچوب مفهوم جدید تاریخ نیاز است تا با شخصیت های مهم شهر، از حاکم و قاضی و دبیر و مدیر و هنرمند و غیره مصاحبه حضوری به عمل آمده و دقیقا تغییرات آن مورد بازبینی تاریخی قرار گیرد. معنای جدید تاریخ، چیزی است که در دنیای تازه پدید آمده و گرچه مانند بسیاری از مسائل علوم انسانی نشان‌هایی از آن در دنیای گذشته وجود دارد، اما در حال حاضر به یک گرایش در علم تاریخ در آمده است

پرسش و پاسخ62

برای تدوین تاریخ شفاهی آیا داشتن مهارت کار با word ضروری است؟
هنگامی که مصاحبه پیاده و تایپ شد، در اختیار ما قالب تایپ شدۀ آن قرار دارد. تدوین گر می بایست عملیات زیر را انجام دهد:
1- حذف برخی از کلمات و جملات تکراری.
2- جابجایی برخی کلمات، جملات ، پارگراف ها و حتی بخش ها و فصلهایی که در جای خودش نیست.
3- اضافه کردن جملاتی در پاورقی به منظور گویا سازی.
4- نوشتن مقدمه، پیشگفتار و ...
5- اضافه کردن اسناد و تصاویر در بخش ضمائم
برای انجام امور فوق و برخی امور دیگر داشتن قدری از مهارت کار با word ضروری است. اگر در این حد مهارت نداسته باشیم محال است که بتوانیم کارمان را به درستی انجام دهیم.
و بیشتر از این برای ارسال و دریافت فصل ها یا تمام کاری که انجام می دهیم نیاز به یک آدرس الکترونیک داریم. با استفاده از آن کارمان سهل تر انجام خواهد شد.

پرسش و پاسخ61

یکی از وظائف مصاحبه گر رفع انواع ابهامات در سخنان مصاحبه‌شونده است انواع ابهامات کدامند.

*ابهامات زمانی

* ابهامات مکانی

* ابهامات شخصیتی

‌* ابهامات استدلالی/چرایی

* نیاز به توضیحات بیشتر

 * ابهامات مفهومی/اصطلاحی/فنی

* ابهامات اشاره‌ای.



* نمونه‌هایی از ابهامات در فرایند مصاحبه:

• مصاحبه شونده: صبح‌زود حرکت کردیم.

· مصاحبه‌گر: چه ساعتی حرکت کردید؟

• من با پیشنهاد او مخالفت کردم.

· دلایل مخالفت شما چه بودند؟

• عملیات شناسایی، خیلی طول کشید.

· یعنی چقدر طول کشید؟

• یکی از معاونان تیپ را مسئول عملیات شناسایی کردم.

· کدام معاون؟ نامش چه بود؟

• این(اشاره به عکس) من هستم.

· یعنی نفر دوم ایستاده از سمت راست، شما هستید.

• به یک روستا رسیدیم که کسی در آن سکونت نداشت.

· نام روستا چه بود؟

• ماجرای مفصلی دارد.

· لطفاً کمی درباره‌اش توضیح دهید.

• این، کل ماجرا بود.

· ممکن‌است کمی بیشتر توضیح دهید.

• نام او را به خاطر نمی‌آورم.

· ظاهراً شهید برونسی بود.

پرسش و پاسخ60

اگر برای تاریخ فایده ای قائل شویم برای تاریخ شفاهی چه فایده‌ مشخصی می توان بیان کرد؟

اگر فایده تاریخ را گردآوری تجارب بدانیم، تاریخ شفاهی یکی از بهترین انواع تجربه اندوزی است. شما توجه داشته باشید که آنچه بشر را از دوباره کاری و رفتن راه های خطای پیشین باز می دارد، توجه به تجارب است، تجاربی که از طریق «مکتوب» به دست آمده باشد. تواریخ، معمولا روی تجربه اندوزی تکیه دارند اما تاریخ شفاهی بیشترین تجربه را در اختیار ما می‌گذارد. چرا که دایره آن وسیع تر است. عرض کردیم که تاریخ در گذشته مفهوم محدودی داشت، اما اکنون دایره آن گسترده شده است. طبعا تجارب بشری هم در حوزه های مختلفی که می تواند متعلق تاریخ شفاهی باشد، بهتر ثبت و ضبط خواهد شد. این که ما تجربه های یک معلم یا نقاش را داشته باشیم، برای هر کسی که در این حوزه های فعالیت دارد، بسیار ارزشمند خواهد بود. ما قبلا این قبیل اطلاعات را فقط به صورت شفاهی دهان به دهان از طریق پدران و دوستان آن هم جسته و گریخته می شنیدیم. اما اکنون اگر دانش تاریخ شفاهی را گسترش دهیم و به حوزه های مختلف بکشانیم، می‌توانیم تجربه هامان را بیشتر کرده و عقل جمعی و اجتماعی و کاری مان را تقویت کنیم. در واقع ما با گسترش تاریخ شفاهی، بر فایده کلی تاریخ افزوده‌ایم و آن را در سطح و عمق گسترش کمی و کیفی داده‌ایم.

 

یک نکته

آنچه نیروها را خسته می کند٫کار نیست٫بلکه گیجی و بی برنامگی است.

شهید حسن باقری

پرسش و پاسخ59

- بخش ضمائم کتاب تاریخ شفاهی شامل چه مواردی هست؟
برخی افراد وقتی کتابی را به دست می گیرند در مرحلۀ اول به سراغ ضمائم آن می روند تا متوجه شوند کتاب با چه دقت علمی ای تدوین گردیده است. برای همین این قسمت از اهمیت خاصی برخوردار است.
بخش آخر یا فصل آخر را به ضمائم اختصاص می دهند برای اینکه درج ضمائم، همراه متن مربوط به آن پر هزینه است.
در داخل متن هر جا که تصویر یا سندی مرتبط با آن در بخش ضمائم قرار دارد در داخل قلاب خواننده را به آن ارجاع می دهیم مثلاً[ به تصویر شماره 5 رجوع شود.]
ضمائم را موارد زیر تشکیل می دهد:
1- نقشه ها، تصاویر، اسناد و هر چیز دیگری که به فهم و استناد محتوی کمک می کند.
2- کالک عملیات، سندهای مرتبط با صاحب خاطرات، احکام مرتبط با وی.
3- فهرست منابع که به صورت الفبایی بر اساس نام خانوادگی پدید آورندۀ اثر، مرتب شده باشد.
4- فهرست اعلام( افرادف ابزار، اماکن، عملیات و ....) در فهرست اعلام آدرس صفحاتی که آن اسم در آنها وجود دارد را ذکر می کنیم.

محسن غنی یاری